Eerste Wereldoorlog
De Spaanse griep ontstond waarschijnlijk in Amerikaanse legerbases. In de Eerste Wereldoorlog stuurden de VS troepen naar Europa en zorgden zo voor verspreiding van het griepvirus. Spanje was neutraal in deze oorlog en kende daarom geen oorlogscensuur. Spaanse kranten sloegen massaal alarm. Dit gaf het dodelijke griepvirus zijn misleidende naam. Maar hoe kon het virus zo dodelijk zijn?

Binnendringen lichaamscellen
Een virus is niets meer dan een levenloos kapsel met binnenin een bouwtekening van zichzelf. Het dringt een lichaamscel binnen en geeft de opdracht om talloze kopieën van zichzelf te maken. De lichaamscel gaat uiteindelijk dood en zo komen de kopieën vrij. Deze viruskopieën gaan op hun beurt op zoek naar nieuwe lichaamscellen.

Veel lichaamscellen sterven af en dat veroorzaakt schade aan weefsels. Elk soort virus is gespecialiseerd in een eigen soort lichaamscel om binnen te dringen. Dus welke weefsels worden beschadigd hangt vaak af van het soort virus.

Het lichaam staat niet machteloos toe te kijken tijdens zo’n virusinvasie. Het afweersysteem herkent het virus als indringer en begint zowel de virusdeeltjes als geïnfecteerde cellen op te ruimen. Bij virussen die al bekend zijn bij het afweersysteem gaat dat heel geroutineerd. Het virus is geëlimineerd voordat dat het lichaam echt ziek wordt. Bij een nieuw virus duurt het enige tijd voordat het afweersysteem een goede verdediging heeft opgebouwd.

De meeste virussen veranderen steeds een klein beetje. Dan is het afweersysteem net te laat om ziekteverschijnselen te voorkomen. Bijvoorbeeld bij een normale wintergriep. Maar soms ontstaat een heel nieuw virus. En dan moet het afweersysteem bij nul beginnen.

Dodelijke wending
De Spaanse griep was waarschijnlijk zo’n nieuwe variant. Niemand in de wereld had daar voldoende weerstand tegen. Aanvankelijk leek het virus vrij milde symptomen te geven. Maar enkele maanden na de eerste golf werden de symptomen veel ernstiger. Bloedingen uit mond, neus en oren werden beschreven en patiënten overleden als gevolg van vocht en bloed in de longen.

Maar niet alleen de symptomen veranderden plotseling. Ook de slachtoffers waren anders. In het begin van de griepgolf stierven vooral de kwetsbare kinderen en ouderen. Maar de tweede golf eiste vooral slachtoffers onder jongvolwassenen in de kracht van hun leven.

De boosdoener was waarschijnlijk het afweersysteem zelf. Het virus zorgde ervoor dat het afweersysteem op hol sloeg. De schade werd zo vooral veroorzaakt door de afweerreactie en veel minder door het virus zelf. Dat zou een verklaring kunnen zijn dat de griep vooral dodelijk was onder gezonde mensen met een sterk afweersysteem.

Hetzelfde type virus
De Mexicaanse griep is ook zo’n nieuwe variant gebaseerd op hetzelfde virustype H1N1 als de Spaanse griep. Ook nu lijken de symptomen vrij mild te zijn. Uit voorlopige berekeningen lijkt het virus nog maar net besmettelijk genoeg om zichzelf in stand te houden. Van een grote uitbreiding lijkt nog geen sprake. Dat is vooralsnog gunstig. Maar net als bij de Spaanse griep kan ook het Mexicaanse griepvirus plotseling een gevaarlijke verandering ondergaan.

Toch is het aanrichten van veel schade evolutionair gezien niet handig van een virus. Succesvolle virussen houden het lichaam in leven omdat op die manier verspreiding blijft gegarandeerd. Alleen op die manier blijft een virus verzekerd van voldoende lichaamscellen om zich te kunnen vermeerderen. Laat dat een schrale troost zijn: mocht de mensheid uitsterven door een virus, dan gaat dat virus uiteindelijk ook dood.